Van là thiết bị quan trọng trong hệ thống máy bơm, đảm nhiệm chức năng kiểm soát dòng chảy, cô lập thiết bị, ngăn chất lỏng chảy ngược và kiểm soát áp suất. Mỗi loại van có cấu tạo, nguyên lý hoạt động và vị trí lắp đặt riêng. Nếu lựa chọn hoặc bố trí không phù hợp, hệ thống có thể bị tăng tổn thất áp suất, giảm lưu lượng hoặc gặp sự cố trong quá trình vận hành. Bài viết dưới đây được DOOCH biên soạn nhằm giúp doanh nghiệp hiểu rõ chức năng của từng loại van và nguyên tắc bố trí van trong hệ thống máy bơm.
Van trong hệ thống máy bơm là gì?

Van trong hệ thống bơm
Van trong hệ thống máy bơm là thiết bị được lắp trên đường ống nhằm kiểm soát dòng chất lỏng theo những yêu cầu vận hành cụ thể. Tùy theo cấu tạo, van có thể thực hiện chức năng đóng mở, điều tiết lưu lượng, ngăn dòng chảy ngược, giảm áp suất hoặc bảo vệ hệ thống trước nguy cơ quá áp.
Van thường được bố trí trên đường ống hút, đường ống đẩy hoặc các nhánh phân phối. Đây là nhóm thiết bị phụ trợ, không phải bộ phận cấu thành bên trong máy bơm. Việc sử dụng loại van nào phụ thuộc vào loại bơm, đặc tính chất lỏng, áp suất làm việc và cấu hình đường ống.
Trong một hệ thống bơm công nghiệp, van không chỉ phục vụ quá trình vận hành mà còn hỗ trợ cô lập thiết bị khi cần kiểm tra, sửa chữa hoặc thay thế. Vì vậy, lựa chọn và lắp đặt van cần được tính toán đồng bộ với máy bơm và toàn bộ hệ thống đường ống.
Xem Thêm Phân Vùng Áp Lực Hệ Thống Cấp Nước Tòa Nhà
Các loại van thường sử dụng trong hệ thống máy bơm
Van khóa
Van khóa có chức năng đóng hoặc mở dòng chất lỏng đi qua đường ống. Thiết bị này thường được sử dụng để cô lập máy bơm hoặc một đoạn đường ống khi cần bảo trì, kiểm tra và sửa chữa.

Van khóa
Các loại van khóa phổ biến gồm van cổng, van bi và van bướm. Van cổng thường được sử dụng cho chức năng đóng mở hoàn toàn. Van bi có thao tác đóng mở nhanh, kết cấu tương đối gọn. Van bướm thường được lựa chọn trong các tuyến ống có kích thước lớn nhờ thiết kế gọn và thuận tiện khi bố trí.
Van khóa có thể được lắp trên cả đường ống hút và đường ống đẩy. Tuy nhiên, tại đầu hút của bơm ly tâm, van cần được lựa chọn và bố trí để hạn chế tối đa tổn thất áp suất. Khi máy bơm vận hành, van khóa đầu hút thông thường phải được mở hoàn toàn, không sử dụng để điều tiết lưu lượng.
Van một chiều
Van một chiều cho phép chất lỏng đi theo một hướng và hạn chế dòng chảy ngược khi điều kiện dòng chảy thay đổi. Đây là thiết bị thường gặp trên đường ống đẩy của hệ thống máy bơm.
Khi máy bơm dừng, áp lực từ phía đường ống hoặc cột chất lỏng có thể khiến dòng nước chảy ngược về phía bơm. Van một chiều giúp hạn chế hiện tượng này, đồng thời hỗ trợ bảo vệ thiết bị và duy trì trạng thái làm việc phù hợp cho hệ thống.
Một số dạng van một chiều phổ biến là van lá lật và van lò xo. Van lá lật hoạt động dựa trên sự chênh lệch áp suất và chuyển động của đĩa van. Van lò xo sử dụng lực đàn hồi để hỗ trợ đóng van khi dòng chảy suy giảm hoặc đổi chiều. Việc lựa chọn cần căn cứ vào lưu lượng, áp suất, hướng lắp đặt và đặc tính dòng chảy.
Van chân
Van chân thường được lắp tại đầu cuối đường ống hút, phía trong nguồn nước. Thiết bị này có chức năng ngăn nước chảy ngược khỏi đường ống hút khi máy bơm dừng, nhờ đó hỗ trợ duy trì nước mồi trong những hệ thống cần hút nước từ nguồn thấp hơn vị trí đặt bơm.
Nhiều thiết kế van chân tích hợp thêm lưới lọc để hạn chế rác và tạp chất có kích thước lớn đi vào đường ống hút. Tuy nhiên, lưới lọc có thể bị tắc nếu nguồn nước chứa nhiều cặn, làm tăng tổn thất áp suất và ảnh hưởng đến khả năng hút của máy bơm.
Không phải hệ thống nào cũng cần van chân. Với hệ thống có nguồn cấp nằm cao hơn máy bơm hoặc đường ống hút luôn được duy trì đầy chất lỏng theo cấu hình thiết kế, việc sử dụng van chân cần được xem xét riêng. Không nên lắp van chỉ theo thói quen nếu thiết bị làm tăng trở lực không cần thiết.
Van giảm áp

Van giảm áp có nhiệm vụ giảm áp suất đầu vào và duy trì áp suất phía sau van trong phạm vi cài đặt, khi điều kiện vận hành đáp ứng yêu cầu của thiết bị.
Loại van này thường được sử dụng trong hệ thống cấp nước có sự chênh lệch áp suất giữa các khu vực. Chẳng hạn, tại một số tòa nhà cao tầng, áp suất ở các tầng thấp có thể lớn hơn nhu cầu sử dụng. Van giảm áp được bố trí tại khu vực phù hợp để hạn chế áp suất phía sau van, bảo vệ đường ống và thiết bị sử dụng nước.
Cần phân biệt van giảm áp với máy bơm tăng áp. Van giảm áp không tạo thêm áp lực cho hệ thống mà chỉ kiểm soát và giảm áp suất ở phía đầu ra.
Van xả khí
Van xả khí được sử dụng để loại bỏ lượng khí tích tụ trong đường ống. Khí tồn tại trong hệ thống có thể làm gián đoạn dòng chảy, gây sai lệch kết quả đo áp suất hoặc ảnh hưởng đến khả năng vận hành của một số thiết bị.
Van xả khí thường được xem xét lắp tại những điểm cao có nguy cơ tích tụ khí trên tuyến ống. Vị trí cụ thể phụ thuộc vào cao độ đường ống, cấu hình hệ thống và loại van được sử dụng.
Không nên mặc định van xả khí phải được lắp ngay sau máy bơm. Việc xác định vị trí cần dựa trên khả năng hình thành và tích tụ khí trong thực tế.
Van an toàn
Van an toàn có chức năng xả hoặc hồi lưu chất lỏng khi áp suất vượt quá giá trị cài đặt. Thiết bị giúp hạn chế nguy cơ quá áp có thể gây hư hỏng máy bơm, đường ống hoặc các thiết bị liên quan.
Van an toàn đặc biệt quan trọng đối với bơm thể tích như bơm bánh răng, bơm trục vít và bơm định lượng. Khi đường đẩy bị đóng hoặc dòng chất lỏng không có đường thoát phù hợp, áp suất của loại bơm này có thể tăng nhanh. Vì vậy, hệ thống cần có giải pháp bảo vệ quá áp phù hợp.
Không nên mặc định mọi máy bơm ly tâm đều phải lắp van an toàn theo cùng một cấu hình. Yêu cầu bảo vệ cần được xác định dựa trên đặc tính máy bơm và thiết kế hệ thống.
Xem Thêm Bình Tích Áp Trong Hệ Thống Bơm Nước Có Vai Trò Gì?
Vị trí lắp đặt van trong hệ thống máy bơm

Vị trí lắp đặt van trong hệ thống bơm
Vị trí lắp van cần được xác định theo chức năng của thiết bị và hướng chuyển động của chất lỏng. Trong đó, đường ống hút và đường ống đẩy có những yêu cầu bố trí khác nhau.
Vị trí lắp van trên đường ống hút
Đường ống hút dẫn chất lỏng từ nguồn cấp đến đầu hút máy bơm. Đây là khu vực cần hạn chế tổn thất áp suất để bảo đảm điều kiện hút phù hợp.
Van khóa có thể được bố trí trên đường ống hút nhằm cô lập máy bơm khi cần bảo trì. Van cần có kích thước và đặc tính dòng chảy phù hợp. Trong quá trình vận hành thông thường, van nên được mở hoàn toàn để tránh làm giảm áp suất tại đầu hút.
Đối với hệ thống hút nước từ bể hoặc nguồn nước thấp hơn vị trí đặt bơm, van chân có thể được lắp ở đầu cuối đường ống hút. Thiết bị giúp giữ nước trong đường ống khi bơm dừng, hỗ trợ quá trình mồi bơm ở lần khởi động tiếp theo.
Tuy nhiên, van chân cần được đặt trong điều kiện phù hợp, tránh vị trí dễ hút bùn, cặn hoặc rác. Lưới lọc đi kèm cũng cần được kiểm tra để hạn chế tình trạng tắc nghẽn. Nếu tổn thất trên đường hút quá lớn, khả năng hút và hiệu suất vận hành của máy bơm có thể bị ảnh hưởng.
Vị trí lắp van trên đường ống đẩy
Đường ống đẩy dẫn chất lỏng từ máy bơm đến hệ thống phân phối hoặc thiết bị sử dụng. Với cấu hình bơm ly tâm thông dụng, van một chiều thường được bố trí gần đầu đẩy máy bơm, phía trước van khóa đầu đẩy.
Thứ tự bố trí tham khảo là: Đầu đẩy máy bơm → Van một chiều → Van khóa → Đường ống phân phối.
Van một chiều hạn chế dòng chất lỏng chảy ngược về máy bơm khi thiết bị dừng. Van khóa phía sau giúp cô lập máy bơm hoặc đoạn đường ống khi cần kiểm tra và bảo trì.
Đây là cấu hình phổ biến, không phải quy định cố định cho mọi hệ thống. Khoảng cách lắp đặt, hướng van, đoạn ống thẳng và vị trí các thiết bị đo cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất cũng như yêu cầu thiết kế thực tế.
Vị trí lắp van an toàn và van xả khí
Van an toàn thường được bố trí trên đường đẩy của bơm thể tích hoặc tại vị trí phù hợp trong mạch bảo vệ quá áp. Đường xả của van cần được thiết kế an toàn, không gây nguy hiểm cho người vận hành và thiết bị xung quanh. Không được bố trí van khóa theo cách có thể vô hiệu hóa chức năng bảo vệ khi máy bơm hoạt động.
Van xả khí thường được xem xét tại các điểm cao của đường ống, nơi khí có khả năng tích tụ. Khi lựa chọn và lắp đặt, cần căn cứ vào áp suất làm việc, lưu lượng khí cần xả và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Xem Thêm Hồ Sơ Kỹ Thuật Máy Bơm Công Nghiệp Gồm Những Gì?
Nguyên tắc lựa chọn van cho hệ thống máy bơm

Các kỹ sư của Dooch Vina khảo sát tư vấn
Lựa chọn theo loại máy bơm
Bơm ly tâm và bơm thể tích có đặc tính vận hành khác nhau nên yêu cầu về van cũng không hoàn toàn giống nhau. Với bơm ly tâm, cần quan tâm đến điều kiện hút, van một chiều và van khóa để thuận tiện cho vận hành, bảo trì.
Với bơm thể tích, ngoài các van phục vụ đóng mở và kiểm soát dòng chảy, cần đặc biệt chú ý đến giải pháp bảo vệ quá áp. Việc lựa chọn van phải phù hợp với nguyên lý hoạt động và giới hạn áp suất của thiết bị.
Lựa chọn theo áp suất và nhiệt độ làm việc
Van cần có khả năng chịu áp suất phù hợp với điều kiện làm việc của hệ thống. Khi lựa chọn, cần xem xét áp suất vận hành, áp suất lớn nhất có thể xuất hiện và khả năng chịu áp của các bộ phận liên quan.
Nhiệt độ chất lỏng cũng ảnh hưởng đến độ bền của thân van, gioăng làm kín và các chi tiết bên trong. Vì vậy, cần kiểm tra giới hạn nhiệt độ làm việc theo tài liệu kỹ thuật của sản phẩm.
Lựa chọn theo đặc tính chất lỏng

Các kỹ sư của Dooch Vina khảo sát
Vật liệu chế tạo van cần tương thích với chất lỏng trong hệ thống. Nước sạch, nước thải, hóa chất và chất lỏng có chứa hạt rắn có thể đặt ra những yêu cầu khác nhau về vật liệu thân van, đĩa van và gioăng làm kín.
Đối với môi trường có tính ăn mòn hoặc nhiệt độ cao, cần kiểm tra khả năng tương thích vật liệu thay vì chỉ lựa chọn theo giá thành hoặc kích thước kết nối.
Lựa chọn theo kích thước và tổn thất áp suất
Kích thước van cần phù hợp với đường kính ống, lưu lượng thiết kế và vận tốc dòng chảy. Nếu van có kích thước không phù hợp, hệ thống có thể phát sinh tổn thất áp suất lớn hoặc không đáp ứng được lưu lượng yêu cầu.
Ngoài kích thước kết nối, cần xem xét đặc tính dòng chảy và tổn thất áp suất qua van. Đây là yếu tố quan trọng khi lựa chọn van cho đường ống hút, bởi tổn thất tại khu vực này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện làm việc của máy bơm.

Kỹ sư Dooch Vina thi công lắp đặt dự án Becamex Bình Dương
Xem Thêm Thông Số Nghiệm Thu Máy Bơm: Những Điều Cần Kiểm Tra
Những sai lầm thường gặp khi lắp van trong hệ thống máy bơm
Lắp ngược chiều van một chiều
Van một chiều có quy định về hướng dòng chảy. Nếu lắp ngược, van có thể không mở đúng, gây cản trở dòng chất lỏng hoặc khiến hệ thống không vận hành theo yêu cầu. Khi lắp đặt cần kiểm tra ký hiệu mũi tên trên thân van và hướng dòng chảy thực tế.
Dùng van khóa để điều tiết ở đường ống hút
Việc đóng bớt van đầu hút của bơm ly tâm làm tăng trở lực và giảm áp suất tại cửa hút. Điều này có thể khiến điều kiện hút không đáp ứng yêu cầu, làm tăng nguy cơ xâm thực. Van khóa đầu hút chủ yếu phục vụ cô lập thiết bị, không nên dùng để điều tiết lưu lượng trong vận hành thông thường.
Chọn van không phù hợp với áp suất hệ thống
Nếu áp suất làm việc vượt quá giới hạn cho phép, van có thể bị rò rỉ hoặc hư hỏng. Do đó, cần kiểm tra cấp áp suất của van và đối chiếu với điều kiện vận hành thực tế trước khi lắp đặt.
Bố trí van khó kiểm tra và bảo trì
Van đặt ở vị trí khó tiếp cận sẽ gây trở ngại khi đóng mở, kiểm tra hoặc thay thế. Khi bố trí đường ống, cần tính đến không gian thao tác và khả năng tháo lắp thiết bị, đặc biệt tại các cụm bơm công nghiệp.
Lưu ý khi vận hành và bảo trì van
Trong quá trình vận hành, cần kiểm tra tình trạng rò rỉ tại thân van, mặt bích và các vị trí kết nối. Với van khóa, cần bảo đảm cơ cấu đóng mở hoạt động bình thường. Với van một chiều, cần chú ý dấu hiệu dòng chảy ngược hoặc tiếng va đập bất thường khi máy bơm dừng.
Van chân và lưới lọc cần được kiểm tra khi máy bơm khó mồi, mất nước mồi hoặc lưu lượng suy giảm. Nếu lưới lọc bị tắc, cần vệ sinh theo điều kiện thực tế và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Đối với van giảm áp và van an toàn, cần kiểm tra khả năng làm việc và giá trị cài đặt theo yêu cầu thiết kế. Không tự ý thay đổi thông số cài đặt khi chưa đánh giá ảnh hưởng đến toàn hệ thống.
Chu kỳ kiểm tra và bảo trì không giống nhau ở mọi công trình. Tần suất thực hiện cần căn cứ vào loại van, đặc tính chất lỏng, điều kiện vận hành và khuyến cáo kỹ thuật của nhà sản xuất.
Câu hỏi thường gặp về van trong hệ thống máy bơm
Hệ thống máy bơm cần lắp những loại van nào?
Các loại van thường gặp gồm van khóa và van một chiều. Tùy cấu hình, hệ thống có thể sử dụng thêm van chân, van giảm áp, van xả khí hoặc van an toàn. Không phải hệ thống nào cũng cần lắp đầy đủ các loại van này.
Van một chiều nên lắp trước hay sau máy bơm?
Trong cấu hình bơm ly tâm thông dụng, van một chiều thường được lắp trên đường ống đẩy, phía sau máy bơm. Van chân ở đầu hút là trường hợp sử dụng riêng, thường nhằm duy trì nước mồi cho đường ống hút.
Có cần lắp van khóa ở đầu hút máy bơm không?
Van khóa đầu hút có thể được sử dụng để cô lập máy bơm khi bảo trì. Tuy nhiên, trong quá trình vận hành, van cần được mở hoàn toàn và không nên sử dụng để điều tiết lưu lượng của bơm ly tâm.
Van chân và van một chiều có giống nhau không?
Van chân là một dạng van một chiều chuyên dùng ở đầu cuối đường ống hút. Nhiều thiết kế tích hợp thêm lưới lọc để hạn chế tạp chất đi vào đường ống.
Máy bơm ly tâm có cần lắp van an toàn không?
Không thể khẳng định mọi máy bơm ly tâm đều cần van an toàn. Việc sử dụng thiết bị bảo vệ quá áp phụ thuộc vào đặc tính bơm, cấu hình hệ thống và yêu cầu thiết kế.
Kết luận
Van trong hệ thống máy bơm đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, từ đóng mở dòng chảy, ngăn dòng chảy ngược đến kiểm soát áp suất và bảo vệ thiết bị. Để hệ thống vận hành ổn định, cần lựa chọn đúng loại van, xác định vị trí lắp đặt phù hợp và kiểm tra khả năng tương thích với điều kiện làm việc thực tế.
Với các hệ thống bơm công nghiệp, việc lựa chọn van cần được xem xét đồng bộ với máy bơm và đường ống. DOOCH cung cấp các dòng máy bơm và giải pháp bơm phục vụ nhu cầu cấp nước, xử lý nước và ứng dụng công nghiệp. Doanh nghiệp có thể tham khảo các dòng sản phẩm phù hợp với yêu cầu của hệ thống trước khi lựa chọn thiết bị.
Thông Tin Liên Hệ
Đơn vị chịu trách nhiệm: Công ty TNHH Bơm Dooch Vina
Tổng đài trợ giúp Dooch Vina: 0825.256.464
Trụ sở văn phòng: Số 88 Phố Vạn Phúc, Phường Vạn Phúc, Quận Hà Đông, TP. Hà Nội
Địa chỉ nhà máy: Dooch Factory – Cụm Công Nghiệp Tân Phú 1, P. Trung Thành, TP. Thái Nguyên
Email: contact@doochpump.com.vn
- Fanpage: facebook.com/maybomdoochvina

