Khi lựa chọn và vận hành máy bơm, việc xác định đúng điểm làm việc giúp đánh giá thiết bị có đáp ứng được lưu lượng và cột áp yêu cầu hay không. Đối với máy bơm ly tâm, điểm làm việc được xác định tại giao điểm giữa đường đặc tính máy bơm và đường đặc tính hệ thống. Kết quả này phụ thuộc vào thông số thiết bị, cấu tạo đường ống và điều kiện vận hành thực tế.
Vậy cách xác định điểm làm việc của máy bơm trong hệ thống được thực hiện như thế nào? Cần chuẩn bị những thông số gì và làm sao để đánh giá điểm vận hành có phù hợp? Hãy cùng DOOCH tìm hiểu qua nội dung dưới đây.
Điểm làm việc của máy bơm là gì?

Điểm làm việc của máy bơm (Operating Point) là trạng thái vận hành được xác định bởi sự cân bằng giữa khả năng tạo cột áp của máy bơm và cột áp mà hệ thống yêu cầu tại một lưu lượng nhất định.
Đối với máy bơm ly tâm, điểm này được thể hiện bằng giao điểm giữa đường đặc tính máy bơm và đường đặc tính hệ thống trên biểu đồ lưu lượng – cột áp (Q-H).
Đường đặc tính máy bơm
Đường đặc tính máy bơm thể hiện mối quan hệ giữa lưu lượng và cột áp mà thiết bị có thể tạo ra trong điều kiện xác định. Đối với máy bơm ly tâm thông thường, khi lưu lượng tăng, cột áp thường giảm theo đường đặc tính của máy.
Đường cong Q-H được nhà sản xuất cung cấp trong tài liệu kỹ thuật. Mỗi đường cong tương ứng với điều kiện nhất định về tốc độ quay, đường kính cánh bơm và cấu hình thiết bị. Vì vậy, khi tra cứu cần sử dụng đúng biểu đồ của model và cấu hình máy bơm thực tế.
Đường đặc tính hệ thống
Đường đặc tính hệ thống thể hiện mối quan hệ giữa lưu lượng và cột áp cần thiết để vận chuyển chất lỏng qua đường ống.
Cột áp hệ thống bao gồm thành phần cột áp tĩnh và tổn thất thủy lực. Cột áp tĩnh liên quan đến chênh lệch cao độ và áp suất giữa điểm đầu, điểm cuối của hệ thống. Tổn thất thủy lực phát sinh do ma sát trong đường ống và trở lực tại van, co, cút, bộ lọc cùng các phụ kiện khác.
Khi lưu lượng tăng, tổn thất thủy lực thường tăng. Vì vậy, đường đặc tính hệ thống thường có xu hướng đi lên theo lưu lượng.
Phân biệt điểm làm việc, điểm thiết kế và điểm BEP
Điểm làm việc là trạng thái vận hành thực tế được xác định từ đặc tính máy bơm và hệ thống. Điểm thiết kế là giá trị lưu lượng và cột áp được lựa chọn làm cơ sở tính toán hệ thống và chọn thiết bị.
Trong khi đó, BEP (Best Efficiency Point) là điểm máy bơm đạt hiệu suất tốt nhất trên đường đặc tính tương ứng.
Ba khái niệm này không đồng nghĩa với nhau. Điểm làm việc thực tế có thể trùng hoặc khác điểm thiết kế và BEP. Khi lựa chọn máy bơm, cần xem xét cả khả năng đáp ứng yêu cầu hệ thống và mức độ phù hợp của điểm vận hành so với vùng hiệu suất được nhà sản xuất khuyến nghị.
Xem Thêm Tổn Thất Áp Suất Đường Ống Ảnh Hưởng Máy Bơm Ra Sao?
Những thông số cần chuẩn bị để xác định điểm làm việc

Trước khi xác định điểm làm việc, cần thu thập đầy đủ dữ liệu về nhu cầu sử dụng, đường ống và máy bơm. Nếu thiếu các thông số đầu vào, kết quả tính toán có thể không phản ánh đúng điều kiện vận hành.
Lưu lượng yêu cầu của hệ thống
Lưu lượng là thể tích chất lỏng mà máy bơm cần vận chuyển trong một đơn vị thời gian, thường được biểu diễn bằng m³/h hoặc l/s.
Giá trị này cần căn cứ vào nhu cầu sử dụng thực tế, số lượng thiết bị tiêu thụ và chế độ vận hành của hệ thống. Với hệ thống có nhu cầu thay đổi theo thời gian, cần xác định cả lưu lượng vận hành thông thường và lưu lượng yêu cầu lớn nhất khi thiết kế.
Cột áp tĩnh
Cột áp tĩnh là thành phần cột áp liên quan đến chênh lệch cao độ và áp suất giữa điểm cấp và điểm nhận chất lỏng.
Đối với hệ thống bơm nước từ bể thấp lên bể cao, chênh lệch mực nước là yếu tố quan trọng cần xác định. Nếu điểm đầu và điểm cuối có yêu cầu áp suất khác nhau, phần chênh lệch áp suất cũng phải được đưa vào tính toán.
Tổn thất cột áp đường ống
Tổn thất cột áp bao gồm tổn thất dọc đường và tổn thất cục bộ. Các yếu tố ảnh hưởng gồm chiều dài, đường kính trong, vật liệu ống, vận tốc dòng chảy và số lượng phụ kiện.
Cần tính toán tổn thất tại lưu lượng tương ứng với từng điều kiện vận hành. Không nên sử dụng một giá trị tổn thất cố định cho mọi mức lưu lượng nếu điều kiện dòng chảy thay đổi đáng kể.
Đường đặc tính Q-H của máy bơm
Đường đặc tính Q-H là dữ liệu quan trọng để xác định điểm làm việc. Cần lấy biểu đồ từ catalogue hoặc tài liệu kỹ thuật chính xác của nhà sản xuất.
Ngoài lưu lượng và cột áp, nên thu thập thêm đường hiệu suất, công suất yêu cầu và thông tin NPSH nếu có. Những thông số này giúp đánh giá máy bơm có phù hợp với điều kiện vận hành dự kiến hay không.
Xem Thêm Cảm Biến Áp Suất Trong Hệ Thống Bơm Hoạt Động Thế Nào?
Cách xác định điểm làm việc của máy bơm trong hệ thống

Kỹ sư DOOCH kiểm tra lắp đặt hệ thống bơm
Đối với máy bơm ly tâm, phương pháp phổ biến là xây dựng đường đặc tính hệ thống rồi xác định giao điểm với đường đặc tính máy bơm.
Bước 1: Xác định lưu lượng thiết kế
Trước tiên, cần xác định lưu lượng mà hệ thống yêu cầu. Đây là cơ sở để tính tổn thất thủy lực và xác định cột áp cần thiết.
Lưu lượng phải phù hợp với nhu cầu sử dụng, không nên chỉ lấy theo công suất hoặc kích thước đường ống. Với hệ thống có nhiều chế độ vận hành, cần xác định các mức lưu lượng tương ứng để đánh giá đầy đủ hơn.
Bước 2: Tính cột áp yêu cầu của hệ thống
Cột áp hệ thống được xác định từ cột áp tĩnh và tổng tổn thất thủy lực tại lưu lượng đang xét:
Nếu hệ thống cần duy trì áp suất nhất định tại điểm sử dụng, chênh lệch áp suất giữa đầu vào và đầu ra cũng phải được tính đến trong thành phần cột áp tĩnh.
Bước 3: Xây dựng đường đặc tính hệ thống
Sau khi xác định cột áp yêu cầu, cần tính toán tại nhiều mức lưu lượng khác nhau để xây dựng đường đặc tính hệ thống.
Trong điều kiện hệ thống có cấu hình không đổi và dòng chảy rối, tổn thất thủy lực thường có quan hệ gần với bình phương lưu lượng. Khi đó, có thể sử dụng dạng biểu diễn gần đúng:
Đây là dạng gần đúng, không phải công thức áp dụng tuyệt đối cho mọi chế độ dòng chảy. Nếu mực nước, áp suất nguồn hoặc trạng thái van thay đổi, cần xác định lại đường đặc tính tương ứng.
Bước 4: Tra đường đặc tính máy bơm
Sử dụng catalogue hoặc tài liệu kỹ thuật để tìm đường đặc tính Q-H của máy bơm dự kiến lựa chọn.
Cần kiểm tra đúng model, tốc độ quay và đường kính cánh bơm. Nếu sử dụng biểu đồ không đúng cấu hình, kết quả xác định điểm làm việc sẽ không đáng tin cậy.
Tại mỗi mức lưu lượng, xác định cột áp mà máy bơm có thể tạo ra để so sánh với cột áp yêu cầu của hệ thống.
Bước 5: Xác định giao điểm hai đường đặc tính
Đặt đường đặc tính máy bơm và đường đặc tính hệ thống trên cùng một hệ trục Q-H. Trục ngang biểu diễn lưu lượng, trục đứng biểu diễn cột áp.
Giao điểm của hai đường cong chính là điểm làm việc dự kiến của máy bơm trong điều kiện hệ thống đang xét. Từ vị trí này, có thể đọc được lưu lượng và cột áp vận hành tương ứng.
Nếu giao điểm không đáp ứng lưu lượng yêu cầu hoặc nằm ngoài vùng vận hành phù hợp, cần xem xét lại lựa chọn máy bơm hoặc điều kiện thiết kế hệ thống.
Bước 6: Đánh giá điểm làm việc
Sau khi xác định giao điểm, cần kiểm tra thêm hiệu suất, công suất yêu cầu và điều kiện hút của máy bơm.
Điểm làm việc nên nằm trong vùng vận hành được nhà sản xuất khuyến nghị. Đồng thời, công suất yêu cầu phải phù hợp với khả năng của động cơ và NPSH khả dụng của hệ thống cần đáp ứng yêu cầu của máy bơm.
Xem Thêm Biến Tần Điều Khiển Máy Bơm: Nguyên Lý Và Ứng Dụng
Cách xác định điểm làm việc của máy bơm bằng số liệu thực tế

Ngoài phương pháp đồ thị, điểm vận hành có thể được kiểm tra thông qua số liệu đo khi hệ thống hoạt động ổn định.
Đo lưu lượng vận hành
Sử dụng thiết bị đo lưu lượng phù hợp để xác định lượng chất lỏng thực tế đi qua đường ống trong một đơn vị thời gian. Kết quả đo cần được ghi nhận cùng điều kiện vận hành như tốc độ quay, trạng thái van và chế độ điều khiển.
Đo áp suất tại cửa hút và cửa đẩy
Cần đo áp suất tại các vị trí phù hợp ở phía hút và phía đẩy máy bơm. Đồng thời, phải ghi nhận cao độ và kích thước đường ống tại các mặt cắt đo để phục vụ tính toán cột áp tổng.
Công thức này cần sử dụng các giá trị áp suất và cao độ có cùng hệ quy chiếu. Nếu vị trí đo nằm cách cửa hút hoặc cửa đẩy, cần tính đến ảnh hưởng của đoạn ống giữa điểm đo và máy bơm.
Đối chiếu điểm đo với đường đặc tính máy bơm
Sau khi có lưu lượng và cột áp thực tế, có thể đặt điểm đo lên biểu đồ Q-H của máy bơm. Vị trí này thể hiện trạng thái vận hành tại thời điểm đo.
Nếu điểm đo khác đáng kể so với điểm dự kiến, cần kiểm tra lại điều kiện hệ thống, độ chính xác thiết bị đo và thông số máy bơm. Không nên kết luận thiết bị hoạt động sai chỉ từ một lần đo khi hệ thống chưa ổn định.
Những yếu tố làm thay đổi điểm làm việc của máy bơm

Hệ thống bơm inline trục đứng DOOCH
Thay đổi trở lực đường ống
Khi van điều tiết đóng bớt, bộ lọc bị tắc hoặc đường ống xuất hiện cáu cặn, trở lực hệ thống có thể tăng. Đường đặc tính hệ thống thay đổi và điểm làm việc của máy bơm dịch chuyển.
Với máy bơm ly tâm có tốc độ quay cố định, tăng trở lực thường khiến lưu lượng vận hành giảm.
Thay đổi tốc độ quay của máy bơm
Khi sử dụng biến tần để thay đổi tốc độ động cơ, đường đặc tính máy bơm cũng thay đổi. Trong điều kiện tương đồng và phạm vi áp dụng phù hợp, các định luật đồng dạng cho thấy lưu lượng tỷ lệ với tốc độ quay, cột áp tỷ lệ với bình phương tốc độ và công suất tỷ lệ với lập phương tốc độ.
Tuy nhiên, các quan hệ này cần được sử dụng đúng điều kiện và không thay thế việc kiểm tra giới hạn vận hành của thiết bị.
Thay đổi đường kính cánh bơm
Việc điều chỉnh đường kính cánh bơm có thể làm thay đổi đặc tính Q-H. Khi đường kính cánh giảm, khả năng tạo cột áp và lưu lượng của máy bơm thường thay đổi theo.
Mức thay đổi cụ thể phụ thuộc cấu tạo máy bơm và giới hạn gia công do nhà sản xuất quy định. Vì vậy, không nên tự áp dụng một tỷ lệ quy đổi chung cho mọi model.
Thay đổi mực chất lỏng và áp suất nguồn
Trong hệ thống có bể chứa, mực nước tại bể hút hoặc bể nhận thay đổi có thể làm thay đổi cột áp tĩnh. Nếu áp suất tại nguồn cấp thay đổi, đường đặc tính hệ thống cũng có thể dịch chuyển.
Do đó, khi đánh giá điểm làm việc cần xét đến điều kiện mực chất lỏng và áp suất tại thời điểm vận hành.
Vận hành nhiều máy bơm
Khi nhiều máy bơm hoạt động song song, lưu lượng tổng của cụm bơm được xác định từ đặc tính kết hợp của các máy bơm tại cùng cột áp. Khi mắc nối tiếp, cột áp tổng được xác định từ tổng cột áp của các máy bơm tại cùng lưu lượng.
Trong cả hai trường hợp, cần xây dựng đặc tính tổng của cụm bơm và xác định giao điểm với đường đặc tính hệ thống. Không nên lấy đơn giản tổng lưu lượng hoặc tổng cột áp danh định mà bỏ qua sự tương tác giữa thiết bị và hệ thống.
Xem Thêm Hệ Thống Bơm Cấp Nước Có Cần Máy Bơm Dự Phòng?
Những sai lầm thường gặp khi xác định điểm làm việc máy bơm
Một sai lầm phổ biến là sử dụng nhầm đường đặc tính của model hoặc cấu hình cánh bơm. Đường cong Q-H có thể khác nhau theo tốc độ quay và đường kính cánh, vì vậy cần kiểm tra đúng tài liệu kỹ thuật.
Ngoài ra, việc chỉ lấy chiều cao hình học làm cột áp tổng mà bỏ qua tổn thất đường ống và áp suất yêu cầu tại điểm sử dụng sẽ khiến kết quả tính toán thiếu chính xác.
Một sai lầm khác là chỉ đọc áp suất đầu đẩy để xác định cột áp máy bơm mà không xét áp suất hút, vận tốc và cao độ tại hai mặt cắt đo.
Cuối cùng, cần tránh đồng nhất điểm làm việc với BEP. Giao điểm hai đường đặc tính cho biết trạng thái vận hành, còn BEP cho biết vị trí máy bơm đạt hiệu suất tốt nhất trong điều kiện đặc tính đang xét.
Câu hỏi thường gặp về điểm làm việc của máy bơm
Điểm làm việc của máy bơm được xác định bằng cách nào?
Đối với máy bơm ly tâm, điểm làm việc được xác định bằng giao điểm giữa đường đặc tính Q-H của máy bơm và đường đặc tính hệ thống. Có thể kiểm tra lại bằng cách đo lưu lượng và cột áp thực tế khi vận hành.
Điểm làm việc có luôn trùng với điểm thiết kế không?
Không. Điểm thiết kế là trạng thái được lựa chọn làm cơ sở tính toán, còn điểm làm việc phụ thuộc vào đặc tính thực tế của máy bơm và hệ thống. Khi điều kiện vận hành thay đổi, điểm làm việc có thể khác điểm thiết kế.
Điểm làm việc có phải là điểm BEP không?
Không nhất thiết. BEP là điểm hiệu suất tốt nhất của máy bơm trên đường đặc tính tương ứng. Điểm làm việc được xác định bởi giao điểm giữa đặc tính máy bơm và hệ thống, do đó hai điểm có thể khác nhau.
Vì sao điểm làm việc của máy bơm thay đổi?
Điểm làm việc có thể thay đổi khi tốc độ quay, trạng thái van, trở lực đường ống, mực chất lỏng hoặc áp suất nguồn thay đổi. Những yếu tố này làm thay đổi đường đặc tính máy bơm hoặc đường đặc tính hệ thống.
Có thể xác định điểm làm việc chỉ bằng đồng hồ áp suất không?
Không. Cần có ít nhất thông tin về lưu lượng và cột áp tổng. Việc chỉ đọc áp suất đầu đẩy không đủ để xác định đầy đủ điểm làm việc của máy bơm.
Khi điểm làm việc không đạt yêu cầu thì cần kiểm tra những gì?
Cần kiểm tra lưu lượng, áp suất hút và đẩy, trạng thái van, bộ lọc, đường ống, tốc độ quay và thông số máy bơm. Sau đó đối chiếu kết quả với đường đặc tính thiết bị để xác định nguyên nhân và phương án điều chỉnh phù hợp.
Kết luận
Cách xác định điểm làm việc của máy bơm trong hệ thống dựa trên nguyên tắc kết hợp đường đặc tính máy bơm với đường đặc tính hệ thống. Đối với máy bơm ly tâm, giao điểm của hai đường cong cho biết lưu lượng và cột áp vận hành dự kiến.
Để đánh giá chính xác, cần chuẩn bị đầy đủ thông số thiết kế, tính toán tổn thất thủy lực, sử dụng đúng đường đặc tính của thiết bị và kiểm tra bằng số liệu thực tế khi cần thiết. DOOCH cung cấp các dòng máy bơm và giải pháp bơm phục vụ nhu cầu cấp nước, xử lý nước và ứng dụng công nghiệp. Việc lựa chọn thiết bị cần căn cứ vào lưu lượng, cột áp và điều kiện vận hành cụ thể của từng hệ thống.
Thông Tin Liên Hệ
Đơn vị chịu trách nhiệm: Công ty TNHH Bơm Dooch Vina
Tổng đài trợ giúp Dooch Vina: 0825.256.464
Trụ sở văn phòng: Số 88 Phố Vạn Phúc, Phường Vạn Phúc, Quận Hà Đông, TP. Hà Nội
Địa chỉ nhà máy: Dooch Factory – Cụm Công Nghiệp Tân Phú 1, P. Trung Thành, TP. Thái Nguyên
Email: contact@doochpump.com.vn
- Fanpage: facebook.com/maybomdoochvina

